جغرافیای شهرستان فیروزه خراسان مرکزی

نگاهی به چگونگی تشکیل بخش میان جلگه

بخش میان جلگه در گذشته به بلوک عشق آباد معروف بوده است. در سال های پس از قانون مشروطه (سال 1285 شمسی) و اجرای تقسیمات ایالتی و ولایتی، عشق آباد به عنوان یکی از بلوک های دوازده گانه ولایت نیشابور تعیین شد. از سال های اولیه اجرای تقسیمات کشوری نوین ایران درسال 1316 که واحد بخش هم در تقسیمات ایجاد شد ، به عنوان یکی از دهستان ها(بلوک های) بخش فدیشه نیشابور تعیین شد ، با تغییر در تقسیمات کشوری و در سال 1339 و با ایجاد بخش تحت جلگه و انتقال بخشداری از روستای فدیشه به روستای بزغان (شهر فیروزه فعلی )، دهستان عشق آباد علیرغم وسعت زیاد و دوری از مرکز بخش به یکی از دهستان های تابعه بخش تحت جلگه  تبدیل شد.

در سال های پس از انقلاب اسلامی و پس از اجرای قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری جدید در سال 1366 و براساس مصوبه( 49126/ت599-14/5/1366) هیأت محترم دولت بخش میان جلگه به مرکزیت روستای عشق آباد تشکیل شد. در این قانون، الحاق و انتزاع های زیادی بین شهرستان ها و بخش ها صورت گرفت که در تشکیل بخش میان جلگه این تغییرات صورت گرفت:

 1-  ایجاد دهستان غزالی

اولین تغییر مهم تقسیماتی ، ایجاد دهستان غزالی در غرب عشق آباد بود.روستاهای غرب دهستان   عشق آباد که تعدادشان به حدود 16 پارچه آبادی دارای سکنه و جمعیتی بیش از ده هزار نفر می رسید ، با مرکزیت روستای فدیشه تشکیل دهستان جدید غزالی را دادند. فدیشه که در تقسیمات قبل از سال 1339 مرکزیت بخش فدیشه را داشت به دلیل تغییر مسیر ارتباطی نیشابور به سبزوار( مسیر جاده اصلی مشهد به تهران) و کم رونق شدن آن و تصمیمات مسوولین محلی در شهرستان نیشابور و در مشهد ، مرکز استان  ، بخشداری را از دست داد و بخشداری به روستای بزغان منتقل شد، بزغان به دلیل قرار گیری در کنار جاده جدید آن زمان نیشابور و سبزوار شرایط ارتباطی بهتری پیدا کرده بود. با این انتقال فدیشه در تقسیمات کشوری تبدیل به یک آبادی معمولی و بدون هیچ نقش سیاسی شد. اگر چه همچنان به عنوان بزرگترین روستای منطقه غرب عشق آباد شناخته می شد . با تبدیل فدیشه به مرکزیت دهستان ، دومین دهستان تشکیل دهنده بخش میان جلگه بعد از دهستان عشق آباد شکل گرفت.روستاهای تشکیل دهنده دهستان غزالی عبارت بودند از :

احمدآباد، پاباز، چاه سالار، چاه يابو، حسين آبادجنگل، حصارسرخ، دست فشاد، ده حسینی ، ریزاب ، شهرآباد، فديشه، كلاته باغ ،كلاته شيرمحمد ،گلقندشت ،نصرآباد ،نوآباد

البته انتخاب نام غزالی ارتباط چندانی به منطقه و روستا های اطراف فدیشه نداشت. امام محمد غزالی در قرن پنجم هجری(450 تا 505 هجری)در خراسان و نیشابور زیسته و استاد نظامیه های نیشابور بوده است.نام او را برای این دهستان انتخاب کردند تا از این طریق نام او در یک مکان جغرافیایی خراسان باقی بماند و جاودانه شود.

روستای فدیشه در سال 1385 با 1372 نفر جمعیت پس از روستای اردمه (1775 نفر جمعیت) و روستای ریگی (با 1553 نفر جمعیت ) سومین آبادی بزرگ در بخش میان جلگه است. شهر عشق آباد مرکز بخش با 1325 نفر جمعیت پس از فدیشه چهارمین آبادی بزرگ بخش می باشد.

  2- ایجاد دهستان بلهرات با جدایی کامل دهستان پایین رخ و قسمتی از دهستان کدکن تربت حیدریه

دومین تغییر عمده در تقسیمات کشوری منطقه ایجاد دهستان بلهرات در جنوب شرقی دهستان عشق آباد بود. اما این منطقه جزیی از بخش کدکن تربت حیدریه بود ، شرایط مردم ساکن در این قسمت شبیه به مردم عطائیه بود. اگر چه جزیی از شهرستان تربت حیدریه بودند اما در عمل به دلیل وجود رشته کوهستانی ،کوه سرخ ، بین این منطقه و شهر تربت حیدریه ارتباط مردم را با مرکز شهرستان خود دچار مشکل کرده بود . از سوی دیگر دوری از مرکز شهرستان تربت که در برخی روستاهای این منطقه به بیش از 120 کیلومترمی رسید و قرار گیری در حوضه آبریز دشت نیشابور و نزدیکی به این شهر ، ارتباط اقتصادی و خدماتی بیشتری را با شهر نیشابور رقم زده بود و مردم خواهان الحاق اداری به شهرستان نیشابور نیز بودند ، که تغییرات تقسیمات کشوری سال 1366 این خواسته مهم مردم را بر آورده کرد.

در این تغییرات تعداد ابتدا تمام دهستان پایین رخ از بخش کدکن تربت حیدریه همراه با دو روستای آستایش و بزق از دهستان کدکن بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه تشکیل دهستان بلهرات را داده و از این شهرستان جدا شده و به بخش میان جلگه شهرستان نیشابور پیوستند.

روستاهای بزق و آستایش در دهستان کدکن هر کدام 120 کیلومتر از شهر تربت فاصله داشتند و در حوضه دشت نیشابور قرار دارند و با توجه به نزدیکی جغرافیایی و فرهنگی زیاد با روستاهای پایین رخ (بلهرات جدید) در این الحاق و انتزاع خواهان جدایی از دهستان کدکن و پیوستن به دهستان بلهرات و بخش میان جلگه شدند که این امر نیز محقق شد. مرکز این دهستان جدید مانند گذشته آن ، روستای گلبوی پایین تعیین شد.

در سال 1375 در منطقه شمالی شهرستان تربت حیدریه تغییراتی در تقسیمات کشوری به وجود آمد. دهستان های سه گانه منطقه جلگه رخ که قسمتی از بخش کدکن بودند به بخش ارتقا یافتند. دهستان های بالا رخ ، میان رخ و پایین رخ (پایین رخ جدید پس از جدایی پایین رخ قدیم ( دهستان بلهرات) به نیشابور الحاق شده بود بوجود آمده بود.) با نام بخش جلگه رخ و به مرکزیت روستای رباط سنگ تشکیل شد. این در حالی بود که برای کدکن و بخشداری قدیمی آن در طی تغییرات تقسیمات کشوری بیشتر روستا های خود را از دست داده بود. در این حال 13 آبادی دارای سکنه از دهستان کدکن به دهستانی جداگانه به نام رقیچه تبدیل شدند و دهستان کدکن با 4 آبادی باقی ماند.در این زمان با توجه به این که روستای تلخ بخش بلهرات از بخش میان جلگه نیشابور که در نزدیکی شهر کدکن مرکز بخش کدکن تربت حیدریه قرار داشت ، دوباره خواهان الحاق به بخش کدکن تربت حیدریه شدند و با تصویب دولت در 15 مهر ماه 1375 روستای تلخ بخش در 10 کیلومتری کدکن از دهستان بلهرات بخش ميان جلگه شهرستان نيشابور منتزع شده و به دهستان كدكن بخش كدكن شهرستان تربت‌حيدريه الحاق می شود. در همین مصوبه  تشکیل دهستان رقیچه کدکن و ایجاد بخش جلگه رخ  آمده است.

لازم به ذکر است تلخ بخش در سال 1385 حدود 1108 نفر جمعیت داشته است. با این تغییرات در تقسیمات کشوری بخش قدیمی کدکن در حال حاضر به یکی از کم جمعیت ترین و کوچک ترین بخش های استان خراسان رضوی تبدیل شده است. این بخش با دو دهستان رقیچه و کدکن ، در سال 1385 حدود 11855 نفر جمعیت داشته است و در بین 67 بخش استان خراسان رضوی رتبه 60 جمعیت را داراست.

 اما در حال حاضر دهستان بلهرات با 21 پارچه آبادی کوچک و بزرگ دارای سکنه ای حدود 11677 نفر     می باشد. روستا های تابعه این دهستان عبارتند از :

آستايش ، بزق ، ريگي ،عنبركه ،گلبوي پایين ،گلبوي بالا ،حسن آبادبلهر ،حسين آباد ، ده نو ، ذمه ، جنداب ، عشرت آباد ، قلعه شيشه ، قوش آغل (قوش آباد) ، مهدي آباد ، اسلام آباد ( شاه بخش )، شهركهنه ، عبدل آباد ، مسك آباد ، سالاري ، همايي

در بین روستاهای فوق روستای ریگی با 1553 نفر ،بزق با 1153 نفر ، جنداب 1018 نفر و گلبوی پایین با 1015 نفر جمعیت بزرگترین روستاهای دهستان هستند.

  3- روستای عطائیه از بخش کوهسرخ شهرستان کاشمر

سومین تغییر ، روستای عطائیه از بخش کوهسرخ شهرستان کاشمر جدا شده و به دهستان عشق آباد (دهستان مرکزی) بخش میان جلگه می پیوندد.این روستا در حوضه آبریز دشت عطائیه و نیشابور قرار داشته و راه ارتباطی آن با شهر نیشابور و بخش میان جلگه بسیار بهتر و راحت تراز ارتباط با کاشمر بود. اهالی این روستا برای ارتباط با کاشمر باید تمام مجموعه کوهستانی کوهسرخ را در یک راه پر پیچ و خم و پر گردنه 50 کیلومتری طی می کردند ، در حالی که راه ارتباطی با نیشابور راهی مناسب و هموار و در دشت کشیده  شده است.عطائیه حدود 75 کیلومتر تا نیشابور فاصله دارد و مردم آن از خدمات شهر نیشابور بهره   می بردند و خواهان الحاق اداری و سیاسی به این شهرستان بودند.

به این ترتیب در سال 1366 بخش میان جلگه به مرکزیت روستای عشق آباد و با سه دهستان به شرح ذیل تشکیل شد:

جدول 1-  مشخصات تقسیمات کشور در بخش میان جلگه

  از آن زمان به بعد تنها تغییر عمده در تقسیمات کشوری منطقه میان جلگه تبدیل روستای عشق آباد، مرکز بخش ، به شهر بوده است. این روستا در در بهمن 1380 با افتتاح شهرداری به شهر ارتقا یافت. شهر عشق آباد در عرض جغرافیایی 36 درجه و 28 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 58 درجه 43 دقیقه شرقی و  در ارتفاع 1122 متری از سطح دریا در  20 کیلومتری جنوب شهر نیشابور قرار گرفته است.این شهر در سال 1385  حدود 1325 نفر جمعیت داشته است.

 درخواست های محلی برای انجام برخی تغییرات در تقسیمات سیاسی میان جلگه

از سال 1383 با تهیه طرح توجیهی شهرستان میان جلگه و ارایه آن به وزارت کشور ، مردم بخش میان جلگه همراه با مردم بخش های زبرخان و تحت جلگه نیشابور خواهان ارتقا به شهرستان شده اند که البته در این بین به جز بخش تحت جلگه که در سال 1386 به شهرستانی با نام جدید فیروزه ارتقا یافت ، با ارتقای بخش های میان جلگه و زبرخان موافقت نشد.

البته در جوابیه وزارت کشور در مورد عدم ارتقای بخش میان جلگه به شهرستان ، ضعف زیر ساخت های لازم در شهر کوچک عشق آباد برای مرکزیت شهرستان جدید مطرح شده است، که این امری است واضح و روشن و باید با تلاش مسولین محلی در بخش میان جلگه و شهرستان نیشابور این ضعف ها بر طرف شود . مهاجرت تقریبا در تمام بخش به طور گسترده ایی دیده می شود. حتی شهر عشق اباد نتوانسته جاذبه مناسبی برای اهالی منطقه باشد و رشد آن بسیار کم است.

 جدول 2 - مقایسه جمعیت سال 1375 و 1385 دهستان ها و شهر عشق آباد در بخش میان جلگه

    در خواسته ایی دیگر ، در سال 1388 شورای اسلامی روستای بزرگ ریگی اعلام کرده است که با توجه به بزرگی این روستا و پذیرش روستاهای اطراف آن در قسمت غرب دهستان بلهرات (مانند روستاهای جنداب ، ذمه ، بزق ، آستایش ، دهنو ، حسن آباد بلهر ، حسین آباد ، سلطانیه) خواهان ایجاد دهستان جدیدی به مرکزیت روستای ریگی شده اند و درخواست رسمی خود را به ارگان های مربوط از جمله بخشداری میان جلگه ، فرمانداری نیشابور ، استانداری خراسان رضوی و نمایندگان مجلس شورای اسلامی تقدیم نموده اند ، اما هنوز در این باره از سوی هیأت دولت مصوبه ای اعلام نشده است.

   روستای ریگی و روستاهای اطراف آن ویژگی های فرهنگی مشابه و نزدیک به هم دارند. مهمترین این ویژگی ها همزبانی این روستا هاست. در بین 9 روستای ذکر شده فقط آستایش و حسین آباد فارس زبان و بقیه ترک زبان هستند و بین آنان ارتباط خویشاوندی و اختلاط فرهنگی زیادی وجود دارد.  (البته با توجه به اقدامات تروریستی گروه ریگی در بلوچستان که ارتباطی با مردم این روستا ندارد، شورای اسلامی و اهالی این روستا در حال حاضر و همزمان با اجرای طرح هادی روستای خود خواهان تغییر نام روستا به شهرک امام رضا (ع) یا شهرک ضامن آهو و یا حداقل ریگی رضوی (با توجه به قرار داشتن در استان خراسان رضوی) شده اند ،که آن هم هنوز محقق نشده است. لازم به ذکر است که در وجه تسمیه این روستا آمده که در گذشته چون چشمه ایی در نزدیک این روستا قرار داشته که از داخل ریگ ها می جوشیده با نام ریگی مشهور شده است. ریگینام طایفه بزرگی در بلوچستان هم می باشد و اگر چه در منطقه نیشابور و خراسان مهاجران بلوچ زیادند اما مردم روستای ریگی نمی توانند از مهاجران این طایفه باشند زیرا زبان مادری آنها ترکی است.)

 منابع تحقیق:

سایت وزارت کشور – سایت مرکز آمار ایران – آمار نامه های مرکز آمار ایران-سایت حافظه قوانین جمهوری اسلامی ایران- وبلاگ گروه جغرافیای شهرستان فیروزه

                                    تهیه کننده :محمد تاجیک دبیر جغرافیای شهرستان فیروزه-امرداد۸۹